De opkomst van de Nederlandse standaardtaal wordt vaak gesitueerd in de zeventiende eeuw. Volgens taalwetenschapper Gijsbert Rutten, die in mei 2013 een Vidi-subsidie ontving van NWO, valt daar wel wat op af te dingen: “De verschillen tussen de teksten uit die tijd zijn minstens even groot als de overeenkomsten.” Zijn onderzoek richt zich op de sleutelperiode 1750-1850.

Zinnen zijn niet altijd op dezelfde manier opgebouwd. Sommige zinnen zijn lastiger te interpreteren dan andere, vooral voor kinderen. Loes Koring vergeleek de manier waarop kinderen zinnen verwerken met de manier waarop volwassenen dit doen. Ze promoveerde deze maand aan de Universiteit Utrecht.

Volwassen leerders van het Nederlands hebben vaak problemen met vervoegen en verbuigen. Maar dat komt niet alleen doordat ze moeite hebben met de grammatica, zoals wel beweerd wordt. Ook het klanksysteem zit tweedetaalleerders in de weg. Dat concludeert taalwetenschapper Loes Oldenkamp in haar proefschrift.

Myrte Wouterse, derdejaars studente aan de Universiteit Leiden, heeft in de Universiteitsbibliotheek twee tot nu toe onbekende brieven gevonden van Robert Lowth. Hij is de belangrijkste Engelse grammaticaschrijver van de 18e eeuw.

Kinderen interpreteren zinnen die woorden bevatten zoals ‘elk’ en ‘ieder’, ook wel kwantoren genoemd, anders dan volwassenen. Dat blijkt uit het proefschrift van taalwetenschapper Marie-Elise van der Ziel die op woensdag 13 juni promoveert aan de Universiteit Utrecht.

‘Ik ben een van de zeldzame mannen die niet de hele dag aan seks denkt.’ De grammaticale fout in deze zin – ‘denkt’ hoort ‘denken’ te zijn – wordt in 80 procent van dergelijke constructies gemaakt. Taalwetenschappers van de Radboud Universiteit hebben een verklaring, die ze zaterdag 4 februari presenteren op de jaarlijkse ‘Taalkunde in Nederland’-dag.

Boomstructuren zijn heel handig om zinnen mee in kaart te brengen. Maar begrijpen we ze zelf ook volgens zo’n structuur? Uit onderzoek van de Universiteit van Amsterdam blijkt dat we meer naar de ‘blaadjes’ aan de boom, de afzonderlijke woorden, kijken.

Zinsontleden is voor veel mensen een lastige klus. Zelfs deskundigen zijn het in zo’n 6% van de zinnen niet met elkaar eens. Alpino, de automatische zinsontleder van de Rijksuniversiteit Groningen, heeft onlangs de magische grens van 90% foutloos ontleden bereikt.

De frequente vormen van regelmatige werkwoorden worden – vervoegd en wel – opgeslagen in het mentale woordenboek, blijkt uit promotieonderzoek van Wieke Tabak. Ze promoveert op 12 oktober aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Binnen een paar jaar gaat het er komen: een virtueel taalinstituut, waarin je alles kunt opzoeken wat je maar wilt weten over het Nederlands en het Fries.

Bisschop Robert Lowth, 300 jaar geleden geboren, schreef een van de meest invloedrijke grammaticaboeken van het Engels.

In de middeleeuwen vormde het onderwijs in de Latijnse grammatica en retorica de basis voor een goede opleiding. Ook toen al deden schrijvers van leerboeken hun best om saaie leerstof leuk te maken.

‘Ik zat te lopen.’ Dat is nieuw, vaag en fout, vinden veel mensen. Maar is dat ook zo?

De dialecten van Italië hebben zich onafhankelijk van het Latijn ontwikkeld. Ze vertonen grammaticale eigenaardigheden die regelrecht ingaan tegen een aantal basisregels van Romaanse talen.

Het Nederlands kent een 1ste, 2de en 3de persoonsvorm, en daarbinnen nog het onderscheid tussen enkelvoud en meervoud. Bij persoonlijk voornaamwoorden in het meervoud is het alleen niet altijd even duidelijk naar wie verwezen wordt. Hoe komt dit en zijn er talen die dit beter hebben opgelost?

Is de standaardtaal nog te redden? Nee, denkt hoogleraar Joop van der Horst van de K.U. Leuven. Moeten we daar bang voor zijn? Ook niet. De taalverandering die over heel Europa plaatsgrijpt, is te vergelijken met de verandering tijdens de overgang van middeleeuwen naar renaissance. Van een strikt geregeld taalgebruik gaan we opnieuw naar een veel vrijere opvatting over taal.

Computationeel taalkundige dr. Jelle Zuidema doet onderzoek naar het leervermogen van grammatica van niet alleen mensen, maar ook van apen, vogels en walvissen. Aan de hand van computermodellen probeert hij de bouwstenen van taal te identificeren.

Sommige regelmatige werkwoorden waren in vroeger tijden onregelmatig. Voor een onregelmatig werkwoord dat in het dagelijks taalgebruik honderd keer zo vaak wordt gebruikt als een ander onregelmatig werkwoord, duurt het tien keer zo lang voordat het regelmatig wordt. Dit volgt uit een wiskundige analyse die gedaan werd door wetenschappers uit Harvard.

Hoewel het Esperanto van oorsprong een kunsttaal is, vertoont het soms de kenmerken van een natuurlijke taal. Dit geldt bijvoorbeeld voor de woordvolgorde, die het onderwerp is van het proefschrift van UvA-docent Wim Jansen, Woordvolgorde in het Esperanto. Normen, taalgebruik en universalia.

Precies driehonderd jaar geleden verscheen de Nederduitsche spraekkunst van de Deventer predikant Arnold Moonen, door deskundigen beschouwd als de beste Nederlandse grammatica tot dan toe. Wie was die Arnold Moonen? Wat is er zo bijzonder aan zijn levenswerk? En welke rol speelde de ‘prins der Nederlandse dichters’ Vondel hierbij?