Communicerende apen spreken nog geen taal

Onderzoekers van de Universiteit Utrecht hebben ontdekt dat orang-oetans met een blad voor hun mond hun stemgeluid lager maken. Zo proberen ze mogelijke vijanden af te schrikken. Ook bonobo’s hebben een systeem waarmee ze bepaalde boodschappen kunnen communiceren. Toch betekent dit niet dat apen over een taal beschikken.

door

Als je een sterke vijand tegenover je hebt staan, maakt het weinig indruk als je met een schril piepstemmetje zegt ‘Maak dat je weg komt!’ Je maakt meer kans om hem weg te jagen als je met een lage stem spreekt. Dat beseffen orang-oetans ook. Als zij een vijand zien aankomen, plukken ze een groot blad van een boom en houden het voor hun mond als ze een alarmsignaal maken. Zo klinkt het geluid vier keer zo laag als normaal. Onderzoekers van de Universiteit Utrecht publiceerden dit vorige week in Proceedings of the Royal Society B. Volgens hen hoopt de orang-oetan het roofdier zo te laten denken dat hij heel groot is om hem af te schrikken.

Beluister hier: Alarmgeluid normaal
Beluister hier: Alarmgeluid met bladeren

Vervet

Wie denkt dat liegen alleen onder mensen voorkomt, heeft het mis. Een vervet waarschuwt soms voor een python, zodat zijn soortgenoten op de vlucht slaan. Hij heeft dan vervolgens het lekkere hapje dat in de buurt was helemaal voor zichzelf.

Communicerende dieren

Meer diersoorten communiceren met elkaar of naar een potentiële vijand. Bijen hebben een speciale dans om elkaar de locatie van voedsel te wijzen. Mieren scheiden speciale geurstoffen af om elkaar te waarschuwen bij gevaar. Vervetten (een apensoort) hebben zelfs drie verschillende kreten waarmee ze elkaar attenderen op respectievelijk een python, een adelaar en een luipaard. Dat begint al aardig op een taal te lijken. Maar is het dat ook?

Communiceren is het overbrengen van een signaal dat informatie bevat, waarbij de zender meestal profiteert van de reactie van de ontvanger. In alle bovenstaande gevallen is dus sprake van een vorm van communicatie. Maar taal ligt een stuk gecompliceerder. In 1960 beschreef de taalkundige Charles Hockett dertien kenmerken die menselijke taal onderscheidt van andere communicatiesystemen. Sommige vormen van dierencommunicatie voldoen wel aan enkele van deze kenmerken, maar alleen menselijke taal voldoet aan alle dertien de punten.

Hockett’s lijstje

De belangrijkste kenmerken op Hockett’s lijstje zijn misschien wel verplaatsing, productiviteit en traditionele overdracht. Dit houdt in dat een mens kan spreken over iets dat er op dat moment helemaal niet is en dat hij de delen van een taal (meestal woorden) onbeperkt kan combineren om nieuwe uitingen (zinnen) te vormen. Bovendien leert een mensenkind de taal van zijn ouders; het is niet (volledig) aangeboren. Dit zijn drie kenmerken die bij de meeste dierentalen niet van toepassing zijn.

Hoewel dieren dus zeker met elkaar communiceren, is er nog geen sprake van een volwaardige taal zoals mensen die spreken. Wellicht vormen de dierentalen een aanwijzing voor het ontstaan van menselijke taal in het evolutieproces, maar daar zijn de taalkundigen het nog niet over eens. Sommigen zien taal als een zelfstandige module in de hersenen die alleen bij mensen is ontstaan. Anderen zien taal als een gevolg van de ontwikkeling van de menselijke intelligentie en niet als een losstaand systeem. Onderzoek op dit gebied vindt nog niet zo lang plaats, dus op dit antwoord zullen we nog even moeten wachten.

Lees verder: