De maan zo rood als bloed

In de vroege ochtend van vrijdag 16 mei vond een totale maansverduistering plaats. In Nederland en België is het begin van de totaliteit te zien.

door

Bij een maansverduistering trekt de maan door de schaduw van de aarde. Er ontbreekt een ‘hap’ uit de volle maan en die wordt steeds groter totdat de maan volledig door de donkere aardschaduw is ‘opgeslokt’. De maan is dan niet helemaal onzichtbaar, maar straalt nog met een donkere, oranje-rode gloed. Vanaf de maan gezien is namelijk een oranje-rode ring om aarde te zien: het licht van alle zonsondergangen en zonsopkomsten op onze planeet.

De totaal verduisterde maan straalt met een oranje-rode gloed. Foto: Carl Koppeschaar

Het verloop van de maansverduistering is in de figuur afgebeeld. Daarbij zijn de volgende momenten van belang. Om 04.03 u. treedt de maan de donkere kernschaduw van de aarde binnen. Vanaf dat moment ontbreekt links onderaan een steeds groter wordend stuk van de maan. Om 05.14 u. is de maan totaal verduisterd. De totale verduistering duurt tot 06.06 u. Maar omdat de maan omstreeks 05.53 u. ondergaat en de zon omstreeks 05.44 u. opkomt, zal alleen de eerste helft van de verduistering kunnen worden geobserveerd.

De totale maansverduistering van 16 mei. De donkere cirkel is een doorsnee, op maanafstand, van de slagschaduw van de aarde. De buitenste grijze cirkelomtrek stelt de bijschaduw voor. De pijl bij Noord wijst naar de noordelijke hemelpool; de pijl bij Zenit duidt de richting van het zenit (hoogste punt aan de hemel, recht boven het hoofd) aan ten tijde van het begin van de verduistering (1). De streepjeslijn stelt de ecliptica, het aan de hemel geprojecteerde vlak van de aardbaan, voor.1) Maan komt de schaduw binnen: 04.03 uur.2) Begin van de totale verduistering: 05.14 uur3) Maximum: 05.40 uur4) Einde van de totaliteit: 06.06 uur5) Maan verlaat de schaduw: 07.17 uur bron: Sterrengids 2003, Stichting De Koepel

De maansverduistering kan met het blote oog worden gevolgd. Maar het verschijnsel is nog indrukwekkender door een verrekijker. Wie de maansverduistering door een echte telescoop wil bekijken kan dat doen bij een van de publiekssterrenwachten. Sommige zijn tijdens de verduistering geopend. Volkssterrenwacht Copernicus te Haarlem organiseert bij helder weer vanaf het Palace Hotel in Zandvoort bij helder weer een live webcast van de maansverduistering. Volkssterrenwacht Mira te Grimbergen (België) zal Kennislink proberen te voorzien van fotografische opnamen van de verduistering.

Ga hier naar de speciale pagina met live webcast van de maansverduistering.

Op deze pagina zijn verzamelde screenshots van de maansverduistering te zien.

In de nacht van zaterdag 8 op zondag 9 november dit jaar vindt weer een totale maansverduistering plaats. Deze is van begin tot eind in geheel Europa te zien. Tijdens de totaliteit staat de maan dan hoog aan de hemel.

Later deze maand, op zaterdagochtend 31 mei, vindt een fraaie, gedeeltelijke zonsverduistering plaats. Van de gedeeltelijke zonsverduistering zal Kennislink een live webcast verzorgen, aangevuld met beelden van de ringvormige fase van de verduistering in IJsland. Ook zal Kennislink tegen die tijd informatie verschaffen hoe de gedeeltelijke zonsverduistering veilig waar te nemen.

Kleur en helderheid van totale maansverduisteringen

Wie praktisch onderzoek wil doen aan maansverduisteringen, kan op eenvoudige wijze metingen verrichten aan de helderheid van de maan tijdens de totale fase. Hoe helder blijft de maan? Doorgaans verzwakt het maanlicht met een factor tienduizend, ofwel tien magnituden. Dus van magnitude -12,7 bij Volle Maan tot magnitude -2,7 tijdens de totale verduisteringsfase. Maar dat is nooit precies van tevoren te voorspellen.

Volgens de Franse astronoom Danjon (1890-1967) zou de helderheid van de totale verduistering afhangen van de 11-jaarlijkse zonnevlekkencyclus. Kort na een minimum aan zonnevlekken zouden de verduisteringen zeer donker zijn, om dan in de loop van de volgende jaren geleidelijk in helderheid toe te nemen. Dit zou zo doorgaan tot vlak voor het volgende zonnevlekkenminimum, waarna de verduisteringen weer heel donker zouden beginnen.

Nu is de dichtheid van de aardatmosfeer boven een hoogte van circa 200 km afhankelijk van de zonnevlekkencyclus. In jaren met veel zonnevlekken (1957, 1968, 1979, 1989 en verwacht rond 2000) is die groter dan in jaren met weinig zonnevlekken (1964, 1976, 1986, 1995). Dat werd al kort na de lancering van de eerste kunstmanen vastgesteld aan de hand van de wrijving die deze objecten ondergingen tijdens hun omloop om de aarde. Toch is het moeilijk voorstelbaar dat de hoge aardatmosfeer zóveel extra zonlicht zou afbuigen. Bovendien: hoe ontstaat dan de abrupte overgang van zeer heldere naar zeer donkere verduisteringen ten tijde van het zonnevlekkenminimum?

Veel waarschijnlijker zijn de helderheidsverschillen van ‘aardse’ oorsprong, zoals veel stof in onze atmosfeer door vulkaanuitbarstingen. Maanden na de uitbarstingen van de vulkanen Krakatau (1883), Mont Pelée (1902), Gunung Agung (1963), El Chichón (1982) en Pinatubo (1991) volgden totale maansverduisteringen die zeer donker, of voor het blote oog zelfs volkomen onzichtbaar waren. Daarom kan iedere maansverduistering voor een verrassing zorgen!

Schaal van Danjon

Met het blote oog kan de helderheid van een maansverduistering worden geschat. Dit gebeurt aan de hand van een schaal, die werd ontworpen door de al eerdere genoemde Franse astronoom Danjon. Hierin worden de kleur en helderheid van de totaal verduisterde maan als volgt omschreven:

L = 0. Zeer donkere verduistering. Vooral bij het centrale deel van de aardse slagschaduw is de maan nauwelijks zichtbaar.
L = 1. Donkere verduistering. De maan is donkerbruin of grijsachtig getint en er zijn nauwelijks oppervlaktedetails te zien.
L = 2. Donkere, dieprode maan. Het centrum van de slagschaduw is veel donkerder dan de oranje-achtige rand.
L = 3. Heldere verduistering met een steenrode kleur. De rand is nu geelachtig getint.
L = 4. Zeer heldere verduistering. De maan is koper-rood of oranje-rood van kleur en heeft een heldere, blauwe rand.

Natuurlijk heeft zo’n Danjon-schatting alleen waarde als ook rekening wordt gehouden met de hoogte van de maan boven de horizon en de doorzichtigheid van de lucht.

Intrede van maankraters

Wie over een telescoop van minimaal 60 mm opening beschikt, kan zich verdienstelijk maken door het meten van de tijdstippen waarop de middelpunten van sommige kraters op de maan in de donkere aardschaduw treden. Deze tijdstippen moeten tot circa 6 seconden nauwkeurig gemeten worden. Geruik de ‘pips’ die elk heel uur door de Hilversumse zenders worden uitgezonden als ijkbron. Voor de verduistering van vandaag volgen hier de voorspelde tijdstippen voor de intrede van enkele goed herkenbare kraters en voor twee bergpieken op de maan.

Lijst van totale maansverduisteringen

De tabel hieronder bevat alle totale maansverduisteringen tot en met 2030. Sommige zijn niet waarneembaar vanuit ons land . Het is bij ons dan dag en de maan (die immers vol is en dus recht tegenover de zon aan de hemel staat) staat onder horizon. In een dergelijk geval ontbreekt een waarde bij de kolom ‘hoogte’.

Voor elke verduistering vermeldt de tabel het tijdstip van het maximum van de totaliteit (in UT: Universal Time, ofwel Wereldtijd; in de periode van wintertijd moet hier één uur, en in de periode met zomertijd twee uur worden bijgeteld), en de duur van de totale fase in uren en minuten. De hoogte van de maan geldt voor het maximum van de totaliteit en is berekend voor midden-Nederland (52°00’ NB, 05°30’ OL). De verduisteringen van 2010 en 2022 zijn vermeld doordat het begin van hun totale fase nog plaatsvindt boven de horizon.

Uit de tabel is op te maken dat de verduistering van 9 november zich onder veel betere omstandigheden zal voordoen dan die van 16 mei. Als het helder weer is de verduistering van 16 mei echter niet voor niets. Ze kan prima dienen als een soort ‘generale repetitie’.