kennislink.nl maakt nieuwsgierig

Het ontstaan van de Wadden

Het waddengebied is nog jong: het werd zo’n 8000 jaar geleden gevormd na de laatste ijstijd. Door het smelten van de ijskappen steeg de zeespiegel en overspoelde het water de grotendeels drooggevallen Noordzee. Door eb- en vloedwerking werden grote hoeveelheden zand naar de kust gestuwd. Dit zand hoopte zich op achter rotsen en begroeiing. Behalve de Waddeneilanden ontstonden ook de huidige wadplaten die tijdens eb grotendeels droogvallen en onderstomen bij vloed.

• Waddengebied: ondergrond, ontstaan en klimaatverandering (Kennislinkartikel)

Bewoners van de Wadden

Uit archeologisch onderzoek blijkt dat het waddengebied vanaf het begin van de IJzertijd (7e eeuw v. Chr. – 12 n. Chr.) werd bewoond. Omdat het gebied nog regelmatig overstroomde, leefden de bewoners op terpen (in Friesland) en wierden (in Groningen): kunstmatige heuvels die werden opgeworpen uit aarde en plaggen. De vroegste bewoners leefden van visserij en landbouw. Plaatsen die voortgekomen zijn uit een terp hebben in Friesland vaak de uitgang -um (Dokkum, Kollum) of -werd (Holwerd, Ljouwert, Friese naam voor Leeuwarden).

• De economie van het Waddengebied (Kennislinkartikel door Tim van Oijen, Waddenacademie)

Taal van de Wadden

De Waddeneilanden werden oorspronkelijk bevolkt door Friezen. Door de gerichtheid op zee kwamen de eilandbewoners echter in contact met allerlei verschillende bevolkingsgroepen. Het zeegat tussen Vlieland en Terschelling vormde een belangrijke doorgangsroute naar de Zuiderzee. Dit verklaart waarom de Waddeneilanden zo’n cruciale rol speelden in de VOC-tijd. Op de VOC-schepen kwamen de eilanders in contact met Hollanders. Dit had ook zijn weerslag op de taal: Fries mengde zich met Hollands.

• De Waddendialecten in vogelvlucht (Kennislinkartikel ism Waddenmagazine)
• Oerol is eilander dialect (Kennislinkartikel over het dialect van Terschelling)
• Waddendialecten: op sterven na dood (KL-artikel over het Schiermonnikoogs)
• Een echte Amelander spreekt dialect (KL-artikel over het dialect van Ameland)

Een vergeten geschiedenis

De geschiedenis van de Waddeneilanden is nog goed zichtbaar in het landschap. Zo herinneren de commandeurswoningen en de walviskaken op Ameland aan de walvisvaart. Op Texel vallen nog de bunkers op. Ze herinneren niet alleen aan de Duitse bezetters, maar ook aan de Georgische soldaten die als krijgsgevangenen de Duitsers dienden. Vlak voor bevrijdingsdag kwamen zij in opstand. Pas op 20 mei werd Texel bevrijd door de Canadezen.

• De Russenoorlog: een vergeten Texelse tragedie (Kennislinkartikel)

Cultuur van de Wadden

In de negentiende eeuw sloeg het roer op de Wadden honderdtachtig graden om: steeds minder eilanders voeren op zee; steeds meer zochten hun heil in de toeristenindustrie. Tegenwoordig is het toerisme de grootste bron van inkomsten. Dat heeft zo zijn sporen nagelaten in de eilandgemeenschappen. Toch hebben de toeristen niet alleen maar een negatief effect op het behoud van de eilander taal en cultuur. Dat zie je niet alleen aan de vitaliteit van het Amelands, maar ook aan de grote animo voor lokale feesten als Sunderklaas.

• Overspoeld door toeristen (Kennislinkartikel)
• De Texelaar, de overkanter en het feest dat het verschil maakt (Kennislinkartikel)
• De boot: kleine sociologie van het heen en weer (Kennislinkartikel)

Wadlopers en wadvogels

Niet alleen toeristen, maar ook vogels trekken naar het waddengebied voor hun rust. Maar veel wadvogels worden verstoord door de recreatieve activiteiten, zoals kitesurfen of wadlopen. Hoe snel de vogel schrikt is afhankelijk van de soort. De goudplevier bijvoorbeeld is toleranter dan de wulp of de tureluur. Veel vogels passen zich aan aan de recreatie: ze zoeken tijdelijk een rustiger gebied om weer terug te keren als de toeristen zijn verdwenen.

• Toeristen en vogels delen de Wadden (Kennislinkartikel)

De toekomst van de Wadden

Door de uitstoot van CO2 warmt de aarde langzaam op. Ook in de Waddenzee neemt de temperatuur toe: in de zomer komt deze regelmatig boven de 20 graden Celsius. Een temperatuur die niet voor alle zeebewoners even prettig is. De groei van mossels en kokkels, maar ook van schol is de laatste jaren afgenomen. Voor andere soorten wordt het klimaat in de Waddenzee juist aantrekkelijker. Niet alleen de zeebaars, maar ook de Japanse oester doet het de laatste jaren goed in de Waddenzee.

• Biodiversiteit bodemdieren in de westelijke Waddenzee nam afgelopen 40 jaar toe (NIOZ)
• Ecologische effecten van opwarming van de Waddenzee (Kennislinkartikel door Maria van Leeuwe, Waddenmagazine)
• Waddengebied dreigt knelpunt te worden voor kanoet (KL-artikel ism RUG)
• Genoeg kokkels, maar te weinig vlees (KL-artikel ism Bionieuws)
• Na de broeikas komt de ijstijd (Kennislinkartikel ism Astronet)
• Kokkeloorlog (Kennislinkartikel ism NIBI)
• Het raadsel van het nonnetje in de Waddenzee (Kennislinkartikel ism NIBI)
• Het wonder van de Waddenzee (Kennislinkartikel ism Bionieuws)
• Blijven de Wadden de Wadden? (Kennislinkartikel ism Mens en Wetenschap)