Ethiek in zorg moet ook om familie draaien

Medische zorg is niet alleen van groot belang voor individuele patiënten. Voor familieleden van de patiënt kunnen medische beslissingen ook grote gevolgen hebben. Het is daarom de hoogste tijd voor een familiegerichte ethiek in de zorg, zegt Marian Verkerk, hoogleraar Zorgethiek aan het Universitair Medisch Centrum Groningen.

door

Groningsehoogleraarverkerk

Marian Verkerk. RUG

Dokters en andere zorgverleners zijn erop gericht hun patiënten zo goed mogelijk te informeren over hun gezondheid, zodat zij zelfstandig een besluit kunnen nemen over de zorg die zij wensen. Die individuele keuzevrijheid is een goede zaak, vindt Verkerk. Maar de gerichtheid op het individu zorgt ook voor problemen, verklaart ze in een opiniestuk van de Rijksuniversiteit Groningen.

Verkerk: “Stel, bij bloedonderzoek wordt vastgesteld dat ik door een aangeboren afwijking een sterk verhoogd risico op kanker heb. Die diagnose kan ook voor mijn familieleden grote gevolgen hebben: misschien lopen zij hetzelfde risico. Maar moeten ze op de hoogte worden gesteld? Misschien willen ze wel helemaal niet weten wat voor risico ze lopen. Zorgverleners weten niet goed wat ze met zulke moeilijke zaken aanmoeten en de medische ethiek – die tak van wetenschap die zich richt op wat moreel gezien juiste of onjuiste handelingen zouden zijn – biedt ze nauwelijks ondersteuning. Daar moet iets aan veranderen.”

Recente ontwikkeling

Niet dat medici en medische ethici zich niet voor die kwesties interesseren, haast Verkerk zich te zeggen. Zolang er medische zorg wordt geleverd, wordt er immers al nagedacht over zorgethiek. Al sinds 400 voor Christus, de tijd van de Griekse arts Hippocrates, leggen artsen aan het begin van hun loopbaan een eed af waarin zij beloven hun vak op een ethische manier uit te voeren.

Hyppocrates3

Hyppocrates van Kos, hier afgebeeld op een oude munt, geloofde dat artsen correct dienden te handelen ten aanzien van hun patiënten. Wikimedia Commons

De basisprincipes zijn dus al eeuwen oud, maar als afzonderlijk vak heeft de medische ethiek zich pas sinds de jaren zeventig serieus ontwikkeld. Veel zorgrichtlijnen zijn dan ook ontworpen in een tijd waarin het recht van het individu hoog in het vaandel stond.

Verscholen opvattingen

In de thuiszorg, de genetica en bij vragen omtrent begin en eind van leven: overal in de zorg doen zich kwesties voor die vragen om een meer familiegerichte ethiek. Wanneer prenataal onderzoek uitwijst dat een ongeboren kind het Downsyndroom heeft, verstrekken zorgverleners informatie over de gevolgen die de afwijking kan hebben voor de ouders en voor het kind.

Verkerk: “Therapeuten voeren in zulke kwesties heel waardevolle gesprekken met ouders. Daar zijn ze speciaal voor opgeleid. Maar dat die adviezen óók opvattingen bevatten over wat een goed gezin zou zijn, en hoe men tegen het ouderschap aankijkt, daar heeft de medische ethiek nog te weinig aandacht voor gehad. Omdat zij uitgaat van het individu, en niet van een gezin of een ander netwerk van relaties zoals vrienden.”

Theorie en praktijk

In zekere zin lopen zorgverleners voor op de ethici, aldus Verkerk. “Zeker huisartsen zijn gewend om niet alleen met de patiënt, maar ook met zijn of haar naasten een band op te bouwen. Dat gaat meestal uitstekend, maar het kan ook tot lastige situaties leiden. Bijvoorbeeld wanneer opa zich aan het eind van zijn leven van de familie afsluit en geen behandelingen meer wenst, terwijl de familie daar bij de arts nog op aandringt. De arts moet dan gehoor geven aan de wens van de patiënt. In het medisch recht geldt immers het recht van het individu. Ook in zulke kwesties zou de medische ethiek meer houvast moeten bieden.”

Huiselijk geweld

Ondertussen mogen zorgverleners en ethici hun ogen niet sluiten voor de negatieve invloed die van families kan uitgaan. Verkerk: “Wanneer een vrouw, na jaren van mishandeling of ander huiselijk geweld, op aandringen van haar man voor een abortus kiest, wat voor keuze is dat dan? Wat voor rol speelt de relatie daarbij? En hoe moet de zorgverlener daarmee omgaan? Ook op dit soort vragen is niet zo een-twee-drie een duidelijk antwoord te geven. Maar medische ethici moeten zorgverleners wel méér hulpmiddelen aanreiken om over zulke kwesties na te denken.”

Meer over ethiek op Wetenschap24: