Grootste woordenboek ter wereld gaat online

Het grootste woordenboek ter wereld, het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) is binnenkort voor iedereen gratis op het internet te raadplegen. Het gaat om 350.000 á 400.000 woorden die tussen 1864 en 1998 op papier zijn gezet. Bijzonder is dat de woordbetekenissen ontleend zijn aan citaten uit bronnen tussen ongeveer 1500 en 1976. Daarmee beslaat het vijf eeuwen Nederlandse taalgeschiedenis.

door

Met ingang van zaterdag 27 januari is het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) voor iedereen gratis op het internet te raadplegen. Is dit nieuws alleen van belang voor neerlandici, filologen en taalkundigen? ‘Magnifiek’, reageert Harm Beukers, hoogleraar geschiedenis van de geneeskunde.

Records

Het Woordenboek der Nederlandsche Taal is een boek dat allerlei records breekt. Er is 134 jaar – van 1864 tot 1998 – aan gewerkt. Het bevat honderdduizenden lemma’s met verklaringen van Nederlandse woorden en ruim anderhalf miljoen citaten uit bronnen tussen ongeveer 1500 en 1976. Het boek verscheen in 686 afleveringen die uiteindelijk in 40 banden samengevoegd zijn. Daarmee is het een zeer complete neerslag van bijna vijf eeuwen Nederlandse taalgeschiedenis.

Het WNT is een historisch woordenboek. Van ieder woord geeft het de grammaticale kenmerken, de herkomst, de oorspronkelijke betekenis en de betekenissen die zich daaruit hebben ontwikkeld. Verder geeft het WNT afleidingen en samenstellingen en het gebruik in verbindingen, uitdrukkingen en spreekwoorden. Bijzonder is dat de beschrijvingen geheel gebaseerd zijn op een eigen materiaalverzameling: bijna tienduizend literaire en niet-literaire bronnen met miljoenen citaten.

Cd-rom

Aan de andere kant is het daardoor ook een lijvig en zelfs log boek. Geen boek dat je als particulier zomaar in je kast hebt staan. Om het kunnen raadplegen is dus vaak een tochtje naar de Universiteitsbibliotheek (UB) of een andere (wetenschappelijke) bibliotheek noodzakelijk. Daar is wel verbetering in gekomen toen het woordenboek in 2000 ook op cd-rom verkrijgbaar kwam (in 1995 was een onvolledige versie, tot en met de letter ‘w’, verschenen). Maar aan die cd-rom kleefden ook nadelen, zeker ten opzichte van de online beschikbaarheid zoals die nu gerealiseerd wordt.

Bruikbare bronnen

Hoogleraar Beukers is erg blij dat het WNT nu beschikbaar komt op Internet. Hij moest voorheen af en toe speciaal naar de UB fietsen om woorden na te zoeken. ‘Natuurlijk was er ook de cd-rom’, zegt hij, ‘maar het kwam er gewoon niet van die aan te schaffen. Het grootste voordeel is dat je op deze manier het woordenboek kunt raadplegen tijdens het schrijven.’ Ook Rob Visser, hoogleraar geschiedenis van de natuurwetenschappen, is verheugd: ‘Ik heb slechts sporadisch gebruik gemaakt van het WNT, maar als het makkelijker beschikbaar komt, zal ik het zeker vaker raadplegen. Het WNT maakt gebruik van bronnen die voor mijn vakgebied niet altijd direct voor de hand liggen.’ Visser herinnert zich een student die voor een onderzoek naar het onderwerp evolutie, via het WNT heel snel een lijst van bruikbare bronnen had gevonden.

De redactiewerkkamer in november 1906. Van links naar rechts: J. Heinsius, A. Beets, C.S.M. Kuenen (assistente), G.J. Boekenoogen, A. Kluyver, J.A.N. Knuttel en J. Kikkert (assistent).

Vergrootglas

Marietje van der Schaar, onderzoekster bij wijsbegeerte, maakt ook veel gebruik van het WNT en – omdat ze in het Engels schrijft – de Oxford English Dictionary (OED), de Engelse evenknie van het WNT. Van der Schaar: ‘Ik vind het fantastisch dat het WNT online beschikbaar zal zijn. De OED heb ik thuis, maar ik kan hem alleen inzien met het bijgeleverde vergrootglas. Het is voor mij belangrijk om te weten hoe bepaalde termen in het verleden gebruikt zijn, en ik vind in deze woordenboeken veel informatie over de ontwikkeling van termen als kennis en weten. In het Engels is er bijvoorbeeld geen onderscheid, beide werkwoorden worden aangeduid met to know. In de OED vind ik dat er in het verleden wel een onderscheid was: to ken en to wit.’

Betekenisverklaring

In het WNT online kunnen alle trefwoorden worden opgevraagd in hun originele spelling uit 1863, maar ook in de moderne spelling. Daarnaast is het mogelijk te zoeken naar delen van woorden, zoals achtervoegsels en voorvoegsels, naar woordcategorieën, zoals tussenwerpsels en voegwoorden of naar termen die in betekenisverklaringen gebruikt zijn, zoals alle woorden die de term plant of schip in de betekenisverklaring hebben.

Informatie buiten het woordenboek

Een belangrijk voordeel van het WNT online boven de cd-rom, is dat er ook koppelingen aangebracht zijn naar informatie buiten het woordenboek. Zo zijn bijvoorbeeld alle woorden uit de tot nu toe verschenen delen van het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, met de recentste ontwikkelingen op etymologisch gebied, gekoppeld aan hun equivalent in het WNT. Verder zijn er koppelingen naar overeenkomstige woorden in het Afrikaans, afbeeldingen van planten en dieren en dialectkaarten. Ook de bronnenlijst van het WNT online is geheel vernieuwd: deze bevat een groot aantal nieuwe werken, die ook voor het WNT gebruikt blijken te zijn. Op basis van deze nieuwe bronnenlijst zijn veel aanhalingen in het WNT inmiddels ook van een precieze datering voorzien.

Het raadplegen van het WNT online is gratis. Na een eenmalige registratie als gebruiker, kan het woordenboek worden geraadpleegd waar en wanneer men maar wil.

Dit artikel is verschenen in de nieuwsbrief van de Universiteit Leiden.