In 2006 viel half Nederland over Ali B, omdat hij premier Balkenende in het tv-programma Pauw & Witteman tutoyeerde. Zo amicaal hoorde hij niet tegen de premier te spreken; hij had netjes ‘u’ moeten zeggen. Met de keuze voor ‘u’ toon je in het Nederlands respect voor je gesprekspartner. ‘Jij’ gebruik je alleen voor je naasten of voor mensen die juist respect voor jóu moeten hebben. Alleen degene die gevousvoyeerd wordt—en die dus het hoogst in ‘rang’ is— kan vervolgens aangeven dat hij met ‘je’ en ‘jij’ aangesproken mag worden.
Professor Nick Enfield doet aan de Radboud Universiteit onderzoek naar etnolinguistiek.
Allerhoogste U
De gebruiken van een taal zijn een spiegel van de cultuur, volgens professor Nick Enfield. Enfield onderzoekt talen om zo meer over verschillende culturen te weten te komen. Onlangs is hij benoemd tot hoogleraar Etnoliguïstiek aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. In zijn onderzoek ligt de nadruk op de talen van Zuidwest-Azië, met name Lao en Krii, twee talen uit Laos.
In het Lao heeft men de keus uit niet twee, maar vier verschillende vormen om de tweede persoon enkelvoud uit te drukken. Afhankelijk van wie je spreekt kies je één van deze vormen. De minst beleefde vorm mung gebruik je alleen voor je allerbeste vrienden of als je tegen jezelf spreekt. Voor heel hooggeplaatste personen zoals ministers of monniken kies je juist voor de beleefdste vorm thaan, wat ongeveer ‘allerhoogste U’ betekent. Bij bekenden en onbekenden kies je voor één van de tussenliggende vormen, respectievelijk too (letterlijk: ‘lichaam’) of caw (letterlijk: ‘koninklijk persoon’). Ook de eerste en de derde persoon enkelvoud kent vier vormen in het Lao. Khaa-phacaw, de beleefdste manier om ‘ik’ te zeggen in het Lao betekent letterlijk ‘slaaf van de Heer’.
Gelijkheid
Wat zeggen al deze regels over de cultuur in Laos? “Het zegt dat het in Laos belangrijk is om sociale relaties expliciet uit te drukken”, aldus Enfield. Ook in het Krii, een taal gesproken door de kleine Kri-gemeenschap in Laos, is het belangrijk je gesprekspartner met gepast respect aan te spreken. Omdat de onderlinge relaties in deze cultuur heel belangrijk zijn, spreek je nooit iemand aan met alleen zijn naam. Altijd voeg je de relatie daaraan toe, zoals ‘opa-Henk’ of ‘nicht-Els’.
“Dit betekent overigens niet dat sociale relaties in andere culturen niet belangrijk zijn”, benadrukt Enfield. “In Engelssprekende culturen gebruik je geen u/jij-verschil, en je gebruikt ook niet zo snel titels, zoals ‘meneer’ of ‘mevrouw’. Maar dat is ook een teken van een bepaald soort cultuur, namelijk eentje waarin het belangrijk is om te zeggen dat iedereen op dezelfde niveau zit. Bovendien draait het verschil ook om formaliteit.” Ali B wilde dus helemaal niet onbeschoft zijn tegen de premier, hij wilde alleen op gelijk niveau met hem kunnen spreken.
Lees verder:
- U of jij: wat moet je nou? (Onze Taal op Kennislink)
- Heb ik soms met u geknikkerd? (Onze Taal op Kennislink)
- Hij of zij? U of gij? En hoe heet God eigenlijk? (Onze Taal op Kennislink)
- Website Nick Enfield (Engels)
- Meer over het Lao (Engels, Wikipedia)
- Meer over de Kri-gemeenschap (Engels)
