Het is bekend dat Vincent van Gogh zijn oudere werken vaak overschilderde. Deskundigen denken dat onder ongeveer een derde van zijn vroege schilderijen oudere composities te vinden zijn. Gewoonlijk worden onderliggende verflagen onthuld met technieken als röntgenstraling-radiografie, maar deze hebben hun beperkingen. Een nieuwe techniek, op basis van röntgenfluorescentiespectroscopie met synchrotronstraling, brengt de verborgen schilderijen aan het licht.
Van Gogh schilderde zijn doeken vaak over. Met de nieuwe meettechniek ontdekte onderzoeker Joris Dik het hoofd van een vrouw onder het doek Grasgrond.
Materiaaldeskundige en kunsthistoricus dr. Joris Dik van de Technische Universiteit Delft ontwikkelde de techniek in samenwerking met deskundigen van de Universiteit Antwerpen, het Deutsche Elektronen-Synchrotron in Hamburg en het Kröller-Müller Museum. Met een bron van synchrotronstraling wordt een röntgenstraling opgewekt die veel verschillende golflengtes bevat. Hiermee bestralen de onderzoekers het schilderij en meten ze de fluorescentie van de verflagen. Wat deze techniek zo geschikt maakt, is dat elk individuele verfpigment een eigen specifieke fluorescentie heeft. De verfpigmenten worden hiermee exact in kaart gebracht. Een voordeel van synchrotronstraling is bovendien dat de bovenliggende verflagen de metingen minder verstoren.
Een synchrotronstralingsbron wekt röntgenstraling op dat een breed spectrum aan golflengtes beslaat. Met deze straling kan een groot aantal chemische elementen, en dus verfpigmenten, worden ontdekt die zijn overgeschilderd.
Grasgrond
Deze methode pasten de onderzoekers toe op een schilderij van Vincent van Gogh. Het werk in kwestie, Grasgrond, werd door Van Gogh in 1887 in Parijs geschilderd en is eigendom van het Kröller-Müller Museum. Uit eerder onderzoek was al gebleken dat achter het schilderij de vage omtrek van een hoofd te zien was. In een tijdsbestek van twee dagen werd het hele gebied van de afbeelding van een vrouwenhoofd gescand, een oppervlak van 17,5 × 17,5 cm.
Met de metingen reconstrueerden de onderzoekers het verborgen schilderij tot in de kleinste details. Vooral de combinatie van de distributie van de elementen kwik en antimoon (uit specifieke verfpigmenten) leverde een unieke ‘kleurenfoto’ op van het portret dat was overgeschilderd.
Dankzij deze reconstructie kunnen kunsthistorici beter begrijpen hoe Van Gogh zich ontwikkelde als schilder. Bovendien wordt het met de nieuwe techniek een stuk makkelijker om in de toekomst vaker onderzoek te doen naar andere ‘verborgen’ schilderijen.
Zie verder
- Beschoten schilderij geeft pigmenten prijs (Kennislinkartikel)
- Het wetenschappelijke artikel waar de onderzoekers berichten over hun vondst (Engels)
- De scantechniek onthuld op de site van de Universiteit van Antwerpen (Engels)
- Synchrotronstraling op Wikipedia
- Mona Lisa krijgt röntgenonderzoek (Kennislinkartikel van NWT)
- Stradivarius in CT-scanner (Kennislinkartikel)
