Wereldrecord opgeraapt: samenscholende fossiele kreeften

Samenleven in groepen heeft voordelen zoals een grotere kans op een partner en minder kans om opgegeten te worden. Aan dat laatste dachten 180 miljoen jaar oude kreeften mogelijk ook. De kreeften, gevonden in Duitsland, blijken bovendien de oudst bekende samenscholende kreeften te zijn. Een wereldrecord!

door

California_spiny_lobster

Steenkreeften kunnen in groepen leven.

Kijk om je heen in de wereld en je ziet overal groepen organismen: denk aan een groep leeuwen, een kudde schapen, een zwerm trekvogels of onszelf natuurlijk in een voetbalstadion. Ook bij tegenwoordige kreeftachtigen (Crustacea) komt dit samenscholend gedrag voor. Zelfs in fossielen kan dit gedrag zo af en toe gevonden worden.

Het wereldrecord voor fossiele kreeften is nu verbroken: de oudst samenscholende exemplaren zijn 180 miljoen jaar oud, wat miljoenen jaren ouder is dan het oude record. Het wetenschappelijke artikel van ondergetekende Kennislinkredacteur en René Fraaije werd gisteravond laat gepubliceerd in PLoS ONE.

Fossielen en gedrag

In fossielen is dit gedrag helemaal niet zo gemakkelijk te ontdekken. Na de dood van organismen – kreeften in dit geval – kunnen ze namelijk ook bij elkaar gespoeld zijn door water, bedekt door klei en uiteindelijk fossiliseren. Dat is heel wat anders dan samenscholend gedrag tijdens het leven van de kreeften. In het geval van fossielen zijn daarom speciale bewaringsomstandigheden nodig om zeker te zijn dat het bij elkaar bewaard zijn van fossielen inderdaad komt door het gedrag van deze organismen. Een speciale vorm van bewaring kan voorkomen in een schelp.

De 180 miljoen jaar oude kreeften in een schelp van een nu uitgestorven ammoniet uit het Zuid-Duitse Dotternhausen is hier een goed voorbeeld van. Inspoeling in de schelp is in dit geval uitgesloten omdat de drie kreeften heel goed bewaard zijn, op ongeveer dezelfde plaats in de schelp te vinden zijn en ook nog eens in dezelfde orientatie te vinden zijn met rugzijde naar boven, de normale levenspositie van kreeften. Met andere woorden: de kreeften zijn zelf in de 23 cm grote schelp gekropen. Mogelijk was dat hun permanente woonplaats en/of schuilden ze er tegen roofvissen.

Complete_ammonite_v2

Drie kreeften bewaard in een ammoniet uit de Jura periode. Alleen het organische gedeelte van de schaal van de ammoniet, het periostracum, is bewaard gebleven. Omdat dit organische laagje dun is, kon door de schaal van de ammoniet heen gekeken worden. Zo werden de kreeften dan ook ontdekt. PLoS ONE

Wereldrecord

Wat deze unieke vondst – er is er maar één van in de wereld – extra bijzonder maakt, is de ouderdom van dit voor de eeuwigheid vastgelegde gedrag van de kreeften. Oude, mogelijk samenlevende kreeften waren al bekend uit Groenland. Kreeften leefden hier in graafgangen, maar die kreeften zijn enkele miljoenen jaren jonger dan de kreeften in de ammonietenschaal uit Duitsland. Voor andere kreeftachtigen, de garnalen, staat het record voor samenscholend gedrag op ‘slechts’ 80 miljoen jaar en voor krabben is dit nog jonger. Het gedrag van de kreeften is daarom niet alleen een wereldrecord voor kreeften, maar ook voor de overkoepelende groep, de tienpotigen (Decapoda). Dit type gedrag ontstond dus eerder in de aardse geschiedenis dan tot nu toe gedacht werd.

Drie_kreeften_artikel

De drie kreeften in de ammonietenschaal. PLoS ONE

De vondst

Het stuk werd al jaren geleden gevonden in de groeve bij Dotternhausen door een amateurverzamelaarster. Verzamelaars zijn ontzettend belangrijk voor de wetenschap, want zij doen met regelmaat belangrijke ontdekkingen. Via deze verzamelaarster en Manfred Jäger van het plaatselijke museum bij de steengroeve kwam de vondst in het Oertijdmuseum in het Brabantse Boxtel terecht. Daar ontdekten we het grote belang van de vondst na bestudering van de wetenschappelijke literatuur.

Quarry

Co-auteur René Fraaije (rechts) op zoek naar kreeften in de steengroeve in het Duitse Dotternhausen.

Het verhaal van het onderzoek zelf

Enkele jaren zijn we met het project bezig geweest. In de zomer ben ik meestal in Nederland te vinden als ik op visite ga bij familie en vrienden na weer een jaar van mijn promotiestudie aan de Kent State University in de Amerikaanse staat Ohio. Dan is er ook de kans om het stuk verder te onderzoeken in het Oertijdmuseum. Het bestuderen en beschrijven van het stuk gebeurde vooral in gedeeltes van de zomers van 2009, 2010 en 2011.

Met een microscoop en een bundel licht onder een kleine hoek ten opzichte van het platte gesteente werden de kreeften in de ammoniet prachtig zichtbaar. Zo werden details van de kreeften beschreven die zelfs op de foto’s moeilijk te zien zijn. Inderdaad, foto’s van deze kreeften maken was een ware uitdaging, want de fossielen, inclusief de ammoniet, zijn zo plat als een dubbeltje (of eurocent tegenwoordig) door de druk van alle gesteentelagen die bovenop de ammoniet hebben gelegen in het verleden. Bovendien bestaan de kreeften en de ammoniet uit zeer kwetsbaar organisch materiaal: aanraken of bewerken van het gesteente is geen goed idee. Je mag zelf oordelen of de foto’s goed gelukt zijn.

Lobster

Eén van de kreeften uit het onderzoek. PLoS ONE

Uiteindelijk werd het verhaal op 17 september 2011 aangeboden aan PLoS ONE, waarna een review volgde door twee anonieme specialisten uit hetzelfde vakgebied. Zo’n review is altijd nodig bij wetenschappelijke artikelen om de kwaliteit van de wetenschap te bewaken. Gelukkig kregen we slechts een klein aantal suggesties dus een revisie was zo gebeurd. Het verhaal werd op 8 februari 2012 officieel geaccepteerd door PLoS ONE. Niet alleen is dit een gratis toegankelijk, online tijdschrift, maar ze publiceren de resultaten ook nog eens snel, een steeds belangrijker wordende factor in de wetenschap.

Het unieke exemplaar van het wereldrecord is nu in het Oertijdmuseum in Boxtel te bewonderen.

Zie ook: